Drie dagen na mijn definitieve aankomst in Techiman, heb ik het hotelleven achter mij gelaten en ben ik verhuisd naar de wijk Ahenfie (letterlijk vertaald betekent dit de tuin van de chief). Ik huur een kamer met proto-badkamer en ben de trotse huurder van een niet-functionerend toilet naar Europees model… Het huis is de gedeeltelijke realisatie van een ambitieuze maar steeds wijzigende architecturale droom. De eigenares woont in Den Haag. Ze is de zus van Subchief Nana Adwamu Hene. Haar steeds wisselende wensen en verwachtingen t.a.v. haar droomwoning kosten meer dan ze voorlopig kan betalen. Om haar ambitieuze droom te realiseren (ze wil drie badkamers mét bubbelbaden) en bijhorende status te behouden, verhuurt ze delen van haar bouwwerf aan familie en nu ook mij. Mij komt het goed uit. Ik heb wat ik nodig heb, alleen het beloofde stromend water laat nog op zich wachten. Ik betrek één kamer in een huis, voorlopig de enige afgewerkte kamer in het huis. De rest van de familie woont in het achterhuis. Dagelijks presenteert Naomi mij fufou met aardnotensoep. Ik heb het leren appreciëren, alleen het bijhorende soepvlees smaakt maar matig. Ik vraag me enkel af wanneer ik het beu zal zijn dagelijks hetzelfde een variatie van dezelfde ingrediënten te eten. Maar ik heb geen reden tot klagen. Ik ben goed omringd, heb de nodige privacy en kan hier goed werken.

Enkel het voortdurende geschreeuw van de kinderen irriteert me soms. Kinderen hebben hier blijkbaar de onbedwingbare Pavlov-reflex om telkens ze een blanke zien in koor ‘Broonini, how are you?’ te schreeuwen of ‘Brooni cocou maatché’ te zingen op een toon die ondertussen ongeloofelijk zagerig klinkt. Waag het vooral niet om te antwoorden of ze komen in horden op je afgestormd en volgen je de rest van de weg. Sympathiek voor even, irritant na een tijdje. Ondertussen heb ik geleerd het te negeren. Ik ben immers ouder en hoef niet te reageren op de kinderen. Enkel in de buurt waar ik woon wuif ik nu en dan eens vriendelijk. Ouderen begroet ik uiteraard wel. Dankzij de taallessen lukt dat al aardig in het Twi, de belangrijkste lokale taal. Om de twee dagen krijg ik twee uur intensief Twi taalles. Ik hoop zo snel mogelijk het ‘pardon-wablieft-kan u eens herhalen?’-niveau te overstijgen. Nu en dan slaag ik erin om de mensen met enkele standaard zinnen uit te leggen waarom ik in Techiman ben en dat is voorlopig voldoende om het ijs te breken en de conversatie voor te zetten in het Engels. Ik wil echter zo snel mogelijk alles in het Twi kunnen, al zal dat nog wel een aantal maanden duren.

In de tijd tussen de verkenningstochten, taallessen en gesprekken werk ik aan een kaart van Techiman. De Town Planing Officer heeft me in ruil voor een pak Belgische chocolade een blauwdruk van het grondplan van Techiman bezorgd die nu mijn kamermuur opfleurt. Of zoals Mark het zei: “You now have Techiman in your room!”. Zoals iedere Westerse geest, probeer ik de stad in eerste instantie van bovenuit te vatten door ze in kaart te brengen. Deze visie van bovenuit botst wel met de manier waarop vele inwoners van Techiman en andere Afrikaanse gebieden in de wereld staan. Ze staan er middenin en bekijken het niet van bovenuit maar van tussen-in. Een kaart is een handig middel om het geheel snel te vatten, maar als antropoloog is het slechts een eerste aanzet, een instrument om de stad te begrijpen. Daarvoor zal ik vanuit de ivoren toren moeten afdalen en de stad van tussen-in benaderen.

kaart techiman

Na vele lange wandelingen door de stad en ditto gesprekken met inwoners, ouderen, en chiefs acht ik mezelf in staat om een eerste –zij het voorlopige- balans op te maken. Tijdens een dood moment in de Lovers Spot, een pito-bar, stelde ik een lijstje op van alle interessante, boeiende of in het oogspringende plaatsen in de Techiman: Heilige bron van de rivier, het koninklijk paleis, het gebouw van de populairste radiozender, plaats waar Fullani-herders hun vee laten drinken, broeirige bars, de markt, een Malinees tankstation, relikwieën, vereringsplaatsen, etc. De bollen op de kaart verwijzen naar deze plaasten. Omdat vele van deze plaatsen in of rond de rivier blijken te liggen, lijkt de rivier een goede rode draad/lijn te vormen. De rivier is niet enkel het historisch en mytholisch midden van Techiman en de Bono cultuur. Als metafoor voor een stad, heeft de rivier iets te vertellen. Maar ondanks het symbolische belang van de rivier, is ze sterk vervuild en wordt ze gebruik als een openbaar toilet. De gebouwde stad heeft haar rug gekeerd naar de rivier. Ze ligt letterlijk en figuurlijk in de schaduw van de stad (en de wereld). Die tegenstrijdigheden en haar lichtjes marginale karakter als plaats tussen-in motiveren mij des te meer om de rivier als (voorlopig) uitgangspunt te nemen. Het is misschien niet de meest evidente plaats, maar de rivier biedt op het eerste zicht wel boeiende perspectieven en kan veel vertellen over hoe Techiman in verbinding staat met de (boven- en onder-)wereld. Ik moet nu eenmaal ergens het onderzoek opstarten…

Mijn initiële idee om te werken rond de leef en wooncultuur van de semi-nomadische groothandelaars, hou ik voorlopig ik in mijn achterhoofd. Als de rivier een goed uitgangspunt is, komt dit idee wel weer ergens bovendrijven.

Bawku (en de Togolese zusterstad Cenkassé) zou een goed alternatief kunnen zijn, maar het recente etnisch conflict tussen de Kusasi en de Manprusi heeft Bawku in een stevige houdgreep (zie vorige artikel). Mijn eerste kennismaking met de stad verliep nochtans niet slecht. Maar naarmate de dag vorderde werd de impact van het conflict meer en meer voelbaar. Araon, een dertigjarige leraar, gidste mij door Bawku op zijn Cenkassé-bike – deze Chinese motorfietsen zijn genoemd naar de Togolese stad waar ze gekocht worden. Zijn scooter is perfect om door de stad te circuleren. Vele verharde wegen heeft Bawku niet. Op enkele invalswegen na zijn er geen straten in Bawku. De term straat is dan ook niet echt van toepassing hier. Beter is te spreken over ruimtes tussen huizen. Het afgelopen regenseizoen was echter zo hevig dat vele van deze ruimtes sterk geërodeerd zijn. Het is onmogelijk om hier met de wagen door te komen. Een moto of fiets is meer flexibel en dus beter geschikt om door de vele geulen en putten te manoevreren.

Het conflict heeft duidelijk lidtekens achtergelaten in de stad en beheerst het leven in de stad. Het paleis van de Bwakunaba – de betwiste Kusasi-chief van de stad – vertoont kogelgaten en wordt bewaakt door het leger. Verspreid in de stad zie ik verschillende afgebrandde winkeltjes en huizen. De normaal druk bezochte markt is maar een bleke versie van wat ze voordien was, zo laat ik mij vertellen. Een deel van de handelaars durft niet naar de normale marktplaats omdat die in Manprusigebied ligt. Een stuk open ruimte vlakbij het politiebureau doet nu dienst als de Kusasi-markt. Hetzelfde verhaal geldt ook voor het busstation.(Een) Het dagelijkse leven in de stad is grondig door elkaar geschud en gesegregeerd langs etnische lijnen. Nadarhekken markeren de grens tussen Manprusi en Kusasi-gebied. Angst, gevoedt door tegenstrijdige geruchten, overheerst. Als ik in de vooravond met Father Vitus door de stad rij, beheersen politie en leger het straatbeeld. Pantservoertuigen rijden door de hoofdstraat. Soldaten staan met het machinegeweer in aanslag op de kruispunten. Een menigte heeft zich verzameld voor het politiebureau, oog in oog met de ordetroepen. “They have not been acting like this before.”, zegt Father Vitus. Een paar telefoontjes later worden de geruchten bevestigd. Enkele Kusasi die motorfietsen gaan kopen waren in Cenkassé (Togo) zijn op hun terugweg beroofd en in elkaar geslagen door Manprusi jongeren. De Kusasi hebben wraak genomen en één van de Manprusi vermoord. Onder druk van het leger lopen de straten leeg. Van 8u ‘s avonds tot 5u ‘s morgens geldt immers een uitgangsverbod. De volgende dag blijven vele winkels gesloten. Mensen durven niet naar hun werk, kinderen niet naar school.

Op zich creeërt het conflict een heel interessante situatie. Maar het bemoeilijkt ook het werk van een beginnend antropoloog. Dit is slechts de eerste fase van mijn onderzoek. Dit betekent dat ik nieuw ben in de stad. Ik ken de stad, de talen en de mensen niet, en zij kennen mij niet. Mensen zijn gedreven door wantrouwen en wantrouwen mij. Door mijn onwetenheid loop ik het gevaar een speelbal te worden in machtspelletjes tussen de Kusasi en Manprusi. M.a.w., quit Bawku … Ik besluit enkele dagen naar Cenkassé te trekken: een kleine Togolese stad een tiental kilometer oostwaarts. Bawku en Cenkassé zijn sterk verbonden. Cenkassé ligt letterlijk op de grens met Ghana en Burkina Faso. Een deel van de stad ligt in Burkina faso en wordt Cenkassé Burkina genoemd. Cenkassé ligt net als Bawku op de belangrijke handelsroute tussen Ougadougou en Niamey enerzijds en de grote kuststeden zoals Accra en Lome in de Golf van Benin anderzijds. Het stadje heeft veel weg van Aflao: een lange asfaltbaan die uitkomt aan de grens. Op en rond de hoofdstraat speelt het leven van de stad zich af. Je kan hier ongeveer overal Chinese motorfietsen en fietsen kopen. En uiteraard kan je ook overal vervangingsonderdelen kopen want de kwaliteit van de (motor)fietsen laat zoals dat van de meeste Chinese importproucten sterk te wensen over. De Chinese producten komen via Lomé Togo binnen en worden vervolgens naar Cenkassé gebracht. Vandaaruit worden ze uitgevoerd naar Mali, Burkina Faso, Niger en uiteraard, Ghana. Velen profiteren van het belastingsvoordeel in Togo en trachten motorfietsen langs allerlei smokkelroutes naar Bawku en verder te brengen. Toeval of niet, in Techiman zijn deze motorfietsen te koop in en rond Bawku-station.

Fietsen maken raar maar waar het omgekeerde traject. Omwille van het belastingsvoordeel op importgoederen worden ze ingevoerd via Lomé, Togo. Daar worden ze massaal opgekocht door Ashanti-handelaars en via Aflao uitgevoerd naar Kumasi en Techiman. Fietsen (en brommers) zijn populaire vervoersmiddelen op maat van deze steden. Velen verkiezen een tweewieler boven een auto. Niet enkel omdat het goedkoper is, maar ook omdat tweewielers beter aangepast zijn aan de mobiliteitsbehoeften en staat van de wegen in deze steden. Techiman vormt door haar ligging op het kruispunt van belangrijke handsroutes een hub in de (fiets)handel. Handelaars uit noord en zuid kruisen elkaar in Techiman. De Ashanti groothandelaars verkopen hun fietsen aan hun collega’s uit het noorden. Zo vinden de fietsen hun weg naar andere steden zoals Tamale, Bolgatange, Bawku, Wa, etc. Techiman bevestigt haar faam als goedkope handelsstad. Handelaars uit Cenkassé (Noord-West Togo) ontdekken de goedkope fietsen in nabijgelegen Bawku en importeren ze opnieuw in Togo. Vandaaruit vinden de fietsen hun weg naar Bamako (Mali), Ouagadougou (Burkina Faso), Niamey (Niger) en, ongetwijfeld ook heel wat kleine steden onderweg.

Cenkassé is dus net als Aflao een belangrijke doorvoerstad. Maar ik vond de stad te klein en niet veelzijdig genoeg om me in te vestigen. Na eliminatie van Aflao en Bawku/Cenkassé, blijft Techiman dus als enigste keuze over. Dit betekent echter niet dat mijn bezoek aan Aflao en Bawku/Cenkassé verloren tijd was. Integendeel, deze steden zijn belangrijke poorten naar de Togolese vrijhandelszone en linken zo verschillende andere kleine en grote steden in een rizomatisch netwerk waarin Techiman een belangrijk knooppunt is. En dat is wat Techiman zo boeiend maakt, haar verbindingen met andere steden. Ik heb een goed gevoel bij de stad en heb er goede contacten. Een sputterende/spetterende spijsvertering hield me elke dagen langer als gepland in Bolga.. Maar gisteren ben ik dan eindelijk aangekomen in Techiman. Nana Adwuma Hene gesproken, de commandant van de paramount Chief van Techiman, regelde een leraar voor de lokale taal (Akan-bono) en vanaf zondag huur ik een eigen kamer.

Wederom ’t beste,

De driedaagse markt van Techiman doet eer aan alle superlatieven die haar trachten te omschrijven: ‘one of the largest markets of West-Africa’, ‘enourmous’, ‘you can buy everything there’, ‘prices are extremely low’, ‘on marketdays Africa comes to Techiman’,… De markt is het economische en sociale centrum van de stad en verbindt Techiman zowel met de omringende dorpen als met andere grote en kleine steden in en rond Ghana. De faam van de markt reikt tot in Liberia, Mali en Niger. Op sommige plaatsen zag ik fenomenen die je normaal in een grensstad zou verwachten (geldwisselaars, controle door douane, clearing-bureau’s,…). De producten en mensen op de markt zijn afkomstig uit heel West-Afrika. De etnische en linguistische diversiteit is dus heel groot. Hausa, Akan en Engels zijn de meest gesproken talen. De nadruk ligt op de handel in landbouwproducten zoals yam (heilig voedsel van de Bono, de orginele etnie), kassava, bonen, mais, graan, uien… Maar ook bloemkool, aardappelen en wortels zijn te koop. Daarnaast vind je er ook een heleboel non-food producten gaande van kleren tot fietsen en meubels. Andere opvallende dingen zijn bergen tweedehands schoenen, herbal medicines, Nigeriaanse films over hekserij, fetischen,… De meeste marktkramers zijn vrouwen, op de vee- en maishandelaars na. De markt lijkt goed georganiseerd. De verschillende producten hebben een eigen plaats en associatie. Alle verkopers moeten een soort van tax betalen.

Techiman dankt de bruisende markt niet alleen aan het feit dat het een historische stad is (gesticht rond 1295 volgens Meyerowitz), maar vooral aan haar heel goede geografische ligging. De stad ligt in een zeer vruchtbaar gebied (twee oogsten per jaar) en is gelegen op het kruispunt van verschillende oude en nieuwe handelswegen. De markt is omringd door busstations naar alle windstreken. De lorry stations zijn polen op zich die een eigen dynamiek teweegbrengen. Zo kan je in Bawku station Aziatische motorfietsen kopen.

Het is een brave stad (misschien wat te braaf), best wel gezellig, niet alleen door de vele bars en restaurantjes die een gemoedelijke sfeer uitstralen maar ook door de aanwezigheid van een theater en een muziekschool. De vele kerken – Techiman is juist gepromoveerd tot een Bisdom – en moskee’s duiden op het belang van religie. Dit gaat hand in hand met de autochtone machtstructuren rond de Chief en de Queen Mother, inclusief een hele hiërarchie van Goden, heiligdommen en hun wereldse vertegenwoordigers (Spokesmen, subchiefs,…) die de Bono-identiteit van de stad trachten te bevestigen/bewaren/herdefiniëren (hier moet ik het fijne nog van uitzoeken). Dit komt tot uiting in de ambitieuze plannen om een groot cultureel centrum te bouwen. Andere opvallende dingen zijn de honderden Deawoo-taxi’s (in het Dilbeeks: emmy-mobiel), de sterke link met Duitsland, het ontbreken van openbare WC’s waardoor iedereen zowat overal zijn ‘ding’ doet (echt vies soms), de vele pito-bars genoemd naar de geboortestad van de uitbaters (Bawku-pitobar, Wa-pito-bar, Sadema-pito-bar, Navrongo-pito-Bar) en dan waarschijnlijk nog eens zoveel dingen die onzichtbaar gebleven zijn.

Ik heb vooral geprobeerd op zoveel mogelijk plaatsen in de stad rond te lopen en korte gesprekjes aan te knopen met de mensen om een eerste idee te krijgen van de stad. Ik heb een aantal goede contacten kunnen opbouwen: één van de Subchiefs, Nana Adwamu Hene, heeft me heel wat informatie gegeven over de Bono en over Techiman en beloofde me te helpen met mijn integratie (het zoeken naar huisvesting en iemand die me kan helpen de taal te leren,…) en me te introduceren bij de Chief, de Queen mother, en de Market-queen. Via Mark, een Kasena, heb ik ook een toegang tot het planbureau met alle kaarten. Ik hou een goed gevoel over aan de stad. Ze lijkt me meer geschikt als Aflao voor het onderzoek.

Tot zover Techiman, nu Bawku: een grensstad op het drielandenpunt tussen Togo, Burkina Faso en Ghana. Begin deze maand is daar een lang aanslepend ethno-politiek conflict tussen de Kusasi-meerderheid en de Manprusi-minderheid ondanks lange periode van vrede weer opgeflakkerd. Dit zal uiteraard mijn doen en laten daar beïnvloeden. Hoe weet ik nog niet, maar ik laat het wel weten. Ik schets snel even de historische achtergrond van het conflict. De Kusasi zijn de oorspronkelijke bewoners van het land. Ze zijn afkomstig uit Burkina, leven van de landbouw en kenden oorspronkelijk geen centraal gezag. Ongeveer 150 jaar geleden waren ze in oorlog met de Busanga uit Burkina. De Manprusi uit het zuiden kwamen de Kusasi bijstaan en een minderheid vestigde zich na de oorlog in Kusasi land. Toen de Britse koloniale macht begin vorige eeuw hun politiek van indirect rule – De Britten brachten hun beleid over via lokale contactpersonen, de Chiefs – toepasten op the Norhern Territories, hadden ze bij Kusasi geen aanspreekpunt wegens het ontbreken van centraal gezag. De Manprusi-minderheid had dit wel en kreeg van de Britten de Chieftancy over Kusasi-land (en over verschillende andere bevolkingsgroepen in The Upper East). De Kusasi grepen de onafhankelijkheid van Ghana in 1957 aan om de chieftancy over hun land weer in handen te krijgen en benoemden voor het eerst hun eigen chief. De Manprusi pikken dit niet en het kwam tot een eerste conflict dat in het voordeel van de Kusasi werd beslecht door een beslissing van het Hooggerechthof in 1958. Met de opeenvolging van verschillende regeringen/dictaturen kwam de Chieftancy afwisselend terecht bij de Kusasi en de Manprusi, telkens na bloedige conflicten. Maar sinds het hooggerechthof in 2003 de beslissing van 1958 herbevestigde was de situatie kalm. De spanning tussen de bevolkingsgroepen bleef echter onderhuids bestaan. In de aanloop naar presidentsverkiezingen in mei aanstaande is de spanning opnieuw toegenomen door verschillende (ongegronde) geruchten. Het conflict kreeg in de loop der jaren immers een politieke dimensie. De Manprusi steunen de regerende partij NPP. De Kusasi steunen de NDC. Ieder verkiezing wordt aangewend om de Chieftancy opnieuw te betwisten. Kandidaten doen beloften over de Chieftancy en dat zorgt voor spanningen die tot uitbarsting kwamen in het begin van de maand.

Na een diepgaand gesprek gisterenavond met een aantal mensen die ik via via vanuit België ken, probeer ik de feiten op een rijtje te zetten. Op 31 december worden drie Manprusi vermoord in hun huis aan de rand van Bawku Municipality. Het zou gaan om een roofmoord uitgevoerd door Fullani die het vee van de Manprusi wilden stelen. Sommigen doen dit verhaal af als een cover up story van de overheid. In ieder geval, de geruchtenmolen kwam op gang. De Manprusi beschuldigen de Kusasi van de moorden. De Kusasi beweren op hun beurt dat de Manprusi al langer een nieuwe oorlog  met de Kusasi voorbereiden en de roofmoord misbruiken als een excuus. De Fulani voelen het onheil aankomen, maken zich uit de voeten en steken de grens met Burkina over met hun vee.

Op één januari houden de Kusasi hun jaarlijkse Samanpiid festival. Saman verwijst naar de ruimte rond en tussen de huizen, piid betekent kuisen. Met het festival bedankten de Kusasi de Goden voor de oogst en bereiden ze het nieuwe seizoen voor. Het festival is al langer een doorn in het oog van de Manprusi. Ieder jaar zorgt het voor spanningen omdat het festival uitgaat van de Kusasi chief die niet erkend is door de Manprusi. In deze gespannen context, versterkt door de moorden, trekt de Kusasi stoet zoals ieder jaar door de Manprusi enclaves in Bawku. De Manprusi willen wraak voor de moorden en de boel escalleert met, afhankelijk van de bron, 10 tot 30 doden, tientallen gewonden, honderd tot tweehonderd vernielde huizen en het afbranden van de veemarkt in de daaropvolgende dagen. Het leger komt tussenbeide en stelt een avondklok in die afgelopen donderdag verlengd werd.

De recente berichten over Bawku blazen zowel warm als koud: relative normality has retourned to the area, business activities and schools have reopend <-> sillent killings continue in the area, Manprusi can not enter Kusasi territory without fighting and visa versa. De meeste mensen zeggen dat het veilig is om rond te lopen in de stad omwille van je neutraliteit als blanke. Ik ga eerst nog wat extra advies inwinnen bij wat betrokkenen en buitenstaanders alvorens voor enkele dagen naar Bawku te gaan. Ik kan daar waarschijnlijk slapen in het missiehuis van de katholieke kerk. Ik wil de stad nu toch wel graag zien en ook eens naar Senkassé (Togo) en Bitou (Burkina) gaan aan de overzijde van de grenzen. Daarna zien we wel verder.

Voila tot daar het verslagje…

‘t beste en de groeten daar,

Free

Ps: weinig foto’s wegens de traagheid van het internet hier. Ik heb namelijk geen zin om lang te wachten tot alle foto’s zijn opgeladen…

Na hele zaterdag dolen door Techiman, zit mijn hoofd boordevol nieuwe cityscapes: een onontwarbaar kluwen van beelden, geluiden, en impressies over Techiman. Ik ben moe. Geef mij maar een prikkelvrije omgeving. Ik besluit mezelf eens te verwennen en voor het eerst sinds ik hier ben eens echt goed te gaan eten. De Brathguide leidt me naar het Aygweibaa restaurant. Ik ben helemaal alleen in het restaurant. Maar erg vind ik dat niet. Na een lange dag rondlopen in het lawaaierige Techiman, is rust wat ik nodig heb. Mijn vinger glijdt over de menukaart in de rubriek ‘continental’ en stopt spontaan bij het lezen van Pepper Steak with French fries. Terwijl ik op mijn steak wacht, lees ik de krant en probeer ik met een half oog de match Kameroen-Zambia te volgen. Het is 3-0 voor Kameroen. Tijdens de rust wordt mijn welverdiende eetmaal geserveerd. De Ghanese interpretatie van Steak au poivre smaakt beter als verwacht. Het eten is hier trouwens over het algemeen wel goed! Ik geniet van de steak en neem uitgebreid mijn tijd. Als ik een half uurtje later vertrek staat het 5-1 voor Kameroen en ben ik nog steeds de enigste klant. Ik slenter terug naar mijn guesthouse.

Tijd voor het tweede deel van mijn chill-avond. Ik installeer mijn laptop voor de zetel, open een biertje en kijk naar de eerste aflevering van 24, seizoen twee. De actieserie 24 is spannend genoeg om niet in slaap te vallen en het laat je toe je gedachten op iets heel anders te concentreren: de nakende ontploffing van een atoombom in Los Angeles. Normaal zegt Wenke op het einde van een aflevering 24 op een vragende toon: “Alléé free, nog ééntje!” Waarna ik met een gespeelde tegenzin instem en nogmaals op play duw. Maar vermits Wenke hier niet is, kruip ik zonder aarzelen onder mijn muskietennet. Ik ben immers echt moe.

Maar een uur later slaap ik nog niet. Buiten leeft de wereld nog volop. Auto’s toeteren , mensen roepen, de afrobeats van een danscafé weergalmen tegen de gevel van het guesthouse en verhinderen mijn schoonheidsslaap. Ik twijfel: moet ik mij beginnen ergeren aan het lawaai, het proberen negeren of gewoon mee lawaai gaan maken? De laatste optie lijkt me de meest aangename. Ik ben hier immers om het leven in de Techyman te bestuderen. Aangezien de nacht daar blijkbaar een deel van uitmaakt, trek ik mijn hemd terug aan en ga naar buiten, op zoek naar de muziek.

Ik loop de straat op in de richting van waar ik gisterenavond een bar had gezien. Maar op een paar man na, is de bar leeg. Ik loop de straat af op zoek naar een betere keet. Doorheen een bos van bananenbomen klinkt het feestgedruis. Ver kan het niet zijn. Ik keer op mijn stappen terug en loop een zijstraat in, in de richting van de muziek. Na het oversteken van een braakliggend terrein kom ik aan de achterzijde van een danscafé uit. Nu nog de ingang vinden en dan is mijn doel bereikt. Voor de ingang van het openlucht danscafé – Anima Gardens – staat heel wat volk. Ik betaal de ingang (1 cedi of 0,7 euro) en loop, zoals elke goede Belg dat doet, direct naar de toog. Vermits hier geen trappisten of andere zware zijn, bestel ik een Guiness. Het is van bij de bieropolie op kerelsweekend in mijn chirotijd geleden dat ik nog een Guiness dronk. Toen vond ik dat het naar koude koffie smaakte. Maar ja, toen wist ik ook niet hoe lekker een Rochefort 10 is. Ik kies een plaatsje uit in de hoek achteraan vanwaar ik alles kan observeren – ik ben nu eenmaal constateur van beroep – en waar ik op mijn gemak zit. Maar lang zit ik niet alleen. Mijn huidskleur (of het ontbreken ervan) trekt onvermijdelijk de aandacht. Twee jonge gasten komen bij mij zitten. Vriendelijke typen van rond de 20 jaar, één christen en één moslim kom ik te weten in een interessant gesprek over Techiman. En dan komt de onvermijdelijke vraag, ik vroeg me al af waar ze bleef: “Shall I ask you a girl?” Mijn smoes -‘I’m a married man.” – werkt deze keer niet. Ze hebben gezien dat ik geen ring draag… Maar ondanks het ontbreken ervan, respecteren ze mijn keuze. Ze nodigen mij uit op de dansvloer. Zelfs na aandringen waag ik me niet op de dansvloer. In België voel ik mij al bekeken na twee aritmische danspassen, en hier zal dat zeker niet minder zijn. De twee jonge mannen gaan wel dansen. Ik neem mijn panoptische positie weer in, drink van mijn Guinness die helemaal niet meer naar koude koffie smaakt en beeld me in hoe ik deze tekst schrijf.

Aflao is een kleine, heel broeierige en kosmopolitische stad. Afhankelijk van de bron wonen hier 40 tot 50 000 inwoners. Van bovenuit gezien vormt de stad één verstedelijkt gebied samen met de Togolese hoofdstad Lomé. Aflao ligt gewrongen tussen de Golf van Benin en een Laguna. Enkel Main Street, de baan die Accra met Lomé verbindt, en de straat naar het lokale district hospitaal zijn geasfalteerd. Eens je Main Street verlaat, kom je terecht in een doolhof van kris kras door elkaar lopende smalle zandwegen, afgebakend door hoge muren of door grote cactussen die de groetentuintjes beschermen. De ramen en deuren van de compounds zijn gericht op de private binnenplaatsen. Af toe mondt de doolhof van zandwegjes uit op een bredere straat of op verrassend gezellige open ruimtes met wat bomen voor schaduw, enkele winkeltjes, een bar, openbare wc’s, een kerk of moskee, een klein voetbalveldje, etc. De grensovergang, het busstation en de markt zijn de drukste plaatsen in de stad. Het wemelt er van de handelaars, geldwisselaars, ambulante straatverkopers, ronselaars die de busjes van klanten moeten voorzien, reizigers, klanten, predikanten,…

Net zoals vele andere steden wordt Aflao bevolkt door mensen met verschillende culturele achtergronden. De grenspost trekt mensen aan afkomstig uit heel West Afrika. De Akan, Ga, Hausa en Ga Adamgme maken ongeveer z’n 36% van de bevolking van Aflao uit. Daarnaast leven nog verschillende andere bevolkingsgroepen met verschillende nationaliteiten in de regio. De Ewe (lees: Evvè) zijn ruimschoots in de meerderheid (62%). Zowel Aflao als Lomé liggen in het land van de Ewe. De Ghanees-Togolese grens loopt dus recht door Ewe-land. Dat dit het leven van de douane er niet gemakkelijker op maakt, spreekt voor zich (hierover verder meer). De Ewe bevolken een uitgestrekt gebied dat begint in Benin en door Togo heen tot in de Ghanese Volta regio reikt. De Ewe hebben een complexe en sterk ontwikkelde taal en cultuur. Ze spreken een toontaal die behoort tot de Fond groep. Woorden krijgen betekenis afhankelijk van waar de klemtonen gelegd worden. Een geoefend oor is nodig om alle nuances te horen en te begrijpen. Birgit Meyer, een Nederlandse antropologe, vertelde me dat het voor Westerlingen heel moeilijk is om deze taal te leren omwille van alle kleine nuances in de uitspraak.

De Ewe in en rond Aflao leefden vroeger hoofdzakelijk van de visvangst. Maar sinds de visgronden voor de kust verkocht zijn aan Europese en Japanse rederijen, is de visvangst voor de Ewe niet langer rendabel. Mama Akwabe Gbugblah II, Queen Mother of Aflao, vertelt: “In colonial times we relied on manpower to cash the fishes. But when the European and Japanese came with machines to catch the octopuses, they scared the fishes off. Now the fishes have fled away and our fishermen have to go very far, to the deep sea, to catch very few fishes. But It’s dangerous and not even lucrative. Now young men prefer to sit on blinking motorbikes and taxi travellers around instead of fishing. Women that married a fisherman used to be millionaires. Now they live in poor huts on the beach. Some people try to make a livelihood of agriculture, but mostly it isn’t sufficient. Now even I, the Queen Mother of Aflao, have become a petty trader. Look at my house, I don’t even have a TV“ Onderstaande foto illustreert het betoog van Mama en toont enkele versleten vissersboten naast een bordje dat zegt “Stop shitting here!”. De stad heeft haar rug gekeerd naar Madam Water, een belangrijke godheid in de religie van de Ewe, en richt zich nu meer en meer op opportuniteiten die de grens en de verstedelijking aanbieden.

Een grens is niet alleen een poort naar een ander gebied, maar ook een plaats waar mensen halt houden, een plaats waar verschillende economische systemen en politieke regimes elkaar ontmoeten. Mensen anticiperen op deze verschillen door economische strategieën te ontwikkelen en slaan munt uit de verschillen. De Hausa hebben zich gespecialiseerd in het wisselen van geld. Ze komen vanuit verschillende West-Afrikaanse landen naar Aflao en bepalen de dagelijkse wisselkoers van de Cedi t.o.v. Fr. CFA en omgekeerd. De Ewe, die aan beide zijden van de grens wonen en zonder problemen de grens kunnen oversteken, spelen in op de verschillen in economisch beleid tussen Togo en Ghana. Togo is een Freeport, een vrijhaven voor invoergoederen. Dit wil zeggen dat er op importproducten geen belasting hoeft betaald te worden. Deze producten zijn dus heel wat goedkoper aan de Togolese kant van de grens. Maar bij invoer ervan in Ghana moet wel belastingen betaald worden, tenzij – en hier bevindt zich het achterpoortje – de producten voor eigen gebruik zijn. Sommige Ewe laten zich betalen door grote invoerders (vaak Ashanti/Akan handelaars) om hun producten beetje per beetje over de grens te brengen. Een creatieve vorm van smokkelen noemde een Ashanti handelaar het, een win-win situatie. De invoerders hoeven geen belastingen te betalen en de Ewe verdienen ook wat extra bij. Een Ashanti handelaar die in hetzelfde hotel logeerde legde me dit systeem uit. De vele hotels en guesthouses in Aflao zijn doorgaans goed bevolkt met handelaars en reizigers. Sommige eigenaars bieden hun klanten, die vaak al lang van huis zijn, ‘diensten’ aan. Toen ik een kamer boekte in Hotel Sanaa, vlakbij de grenspost, dacht een highloard (lees: pooier) me een plezier te doen met het volgende voorstel: “Tonight I will put a nice surprise in your room for when you arrive.”, Een verrasing waarvoor ik uiteraard vriendelijk bedankte met de smoes dat ik een getrouwd man ben, een leugentje om bestwil. Een andere hotelgast bevestigde me de illustere bijverdienste van de hotel medewerker.

Door de aanwezigheid van de grens groeit Aflao. Daarmee gaat de stad in tegen de emigratietrend in de rest van het Ketu district. De stad groeit sterker dan haar omgeving en accumuleert mensen, goederen, uiteenlopende kennissystemen, geld,… Door de voortschrijdende verstedelijking van Aflao is een aanvraag ingediend om de stad het statuut te geven van een municipal area. Met dit statuut zou Aflao recht hebben op een betere infrastructuur, een groter ziekenhuis, en, vooral, een secondaire school. Nu is de scholingsgraad in Aflao zeer laag door het ontbreken ervan. De groei van de stad zorgt natuurlijk ook voor meer potentiële klanten voor de ondernemers. Zo wordt het bevoorbeeld rendabel voor Mr. Nice een kapperskiosk uit te baten op Main Street. Mr. Nice – echte naam voorlopig nog onbekend – is een dynamische 29 jarige Ewe. In zijn kapsalon hangt het volgende bordje: “Due to the high prices for power and supplies profit marges have been going down. How much would you think is reasonable for a Mr. Nice haircut?” Na een hoogstnodige scheerbeurt bied ik hem 2 Cedi aan voor bewezen diensten. Hij weigert resoluut: “You are a guest in our city! God would never allow me to accept this money.” God, een machtige kracht die de stad en het leven stuurt, vormt en zin geeft.

Naast twee moskee’s telt Aflao ontelbare kerken, doorgaans de grootste en mooiste gebouwen in de stad. De kerken vertegenwoordigen verschillende interpretaties van het Christelijke geloof en dragen klinkende namen zoals: Bazooka Fire, International Pentacostalic University, Baptist Church, Reformist movement, etc. Als je aan iemand vraagt om je naar de voor hem belangrijkste plek in de stad te brengen, kom je steevast uit in één van de kerken. Geloof is heel belangrijk. Dat bevestigt ook Reverend Wisdom van de Baptist Church. Sinds hij tien jaar geleden aankwam in Aflao is zijn kerk gegroeid van acht volwassenen naar meer dan zeshonderd volwassen leden. De kerken in Aflao zijn, op de gevangenis en drie appartementsgebouwen na, de enige gebouwen die meer als één verdieping tellen. Ze vormen de skyline van Aflao.

Na een lange dag besluit ik mij eindelijk eens af te kappen en een biertje te drinken. Ik neem plaats op een geïmproviseerd terras op honderd meter van de grenspost. Hoewel het al laat op de avond is volgens Ghanese normen (21u), leeft de grenspost nog volop. Auto’s en trucks schuiven aan of rijden Ghana binnen. Vrouwen met hele huishoudens op hun hoofd lopen elkaar voor de voeten. De flikkerende straatverlichting creëert in combinatie met de vele olielampen – die de tafels van de straatverkoopsters verlichten – een broeierige sfeer. Het opvliegende stof wordt geaccentueerd in de koplampen van de grote trucks. Een oudere, armzalig geklede vrouw spreekt me aan. Ze staat voorovergebogen en kijkt me niet aan. Naar mijn aanvoelen spreekt ze Bambara, een taal die in het noorden van Senegal ook gesproken wordt. Ik probeer te antwoorden in het Wolof maar ze verstaat me niet. “Hausa, Hausa” zegt ze. Ik tracht de twee zinnen Hausa die ik vandaag geleerd heb fonetisch te herhalen: “Salaam Alaikum, A Gaishai Ka. Kana Lahiya?” Ze antwoordt enthousiast, maar uiteraard versta ik er niets van en ik staar haar nogal wezenloos aan. Ik ken met moeite de betekenis van de klanken die ik zelf uitbracht. “Touareq?” vraagt ze. Ik probeer zonder succes in het Engels. Dan antwoordt ze plots in het vloeiend Frans. Ze vertelt dat ze vanuit Niamey naar Aflao is gereisd, twee tot drieduizend kilometer verder. Ze zoekt andere Hausa maar durft om een onduidelijke reden de zwarte Afrikanen niet aanspreken. Ze wil de grens over om haar zuster in Lomé te bezoeken. Ik wijs naar de plaats waar ik ‘s morgens met enkele Hausa had gesproken. Ik sta versteld van de uitgebreide talenkennis van deze oude dame: Touareq, Hausa, Bambara, Frans en waarschijnlijk nog enkele lokale dialecten.

Na het best mogelijke vertrek, kon ik niet anders dan goed aankomen. Maandagnacht ben ik met een dik uur vertraging geland in Accra, de hoofdstad van Ghana . Mijn bagage had twee uur vertraging, maar ze was er. Mentaal had ik mij voorbereid op een worst case scenario : vlucht afgelast, bagage kwijt, visum geweigerd en geen betrouwbare taxichauffeur die me opwacht. Dit alles was gelukkig compleet onterecht. In geen tijd was ik door de douane. Buiten stond Robert, de taxichauffeur, me geduldig op te wachten met een bordje dat frederique zei. Nog geen uur later lag ik te slapen in Auntie’s huis te Kokomlemle. Auntie is een gerespecteerde oude dame die al jaren onderzoekers en studenten huisvest. Ze woont in een middenklassebuurt aan de buitenkant van de kleine ring rond het centrum van Accra. Het is vlak bij de Nukrumah Traffic Circle, een belangrijk transportknooppunt (foto’s volgen nog).

De eerste twee dagen heb ik doorgebracht met Carin, een Nederlandse master studente culturele antropologie aan de universiteit van Amsterdam. We hebben Accra wat verkend en enkele documentatiecentra bezocht. Accra lijkt op het eerste zicht een propere en goed georganiseerde stad. Blijkbaar zijn niet alle West Afrikaanse grootsteden zo chaotisch en vuil als Dakar. We hadden snel door hoe het stadscentrum gestructureerd is en hoe het openbaar vervoer functioneert. Bovendien zijn de Ghanezen heel behulpzaam en vriendelijk. Je hoeft zelfs bijna niet te pingelen als je iets koopt op straat. Enkel met de warmte en de vochtigheid had ik de eerste dagen wat moeite (vandaar de gigantische koortsblaas op mijn lippen). Ondertussen heb ik mijn ritme aangepast aan het tropische klimaat. Mijn gemiddelde dag begint rond 5u ‘s morgens. Het is heerlijk koel op dat uur. Ik verschiet telkens hoeveel je op een dag kan doen als je zo vroeg opstaat. Gevolg is wel dat ik tegen acht, negen uur ‘s avonds terug in bed lig. Na een dag rondlopen in de straten van Accra ben ik doorgaans helemaal uitgeput.

Drie dingen beheersen het straatbeeld: de Ghanese Driekleur, Jezus Christus en Voetbal (Alledrie verplicht met een hoofdletter te schrijven). Ghana viert dit jaar zijn vijftigste verjaardag en het hoogtepunt van dit nationale feest is ‘The African Cup of Nations’. Op zowat elke straathoek en in zowat elke auto hangen één of meerdere verwijzingen naar God, Ghana en Voetbal. Letterlijk overal kan je posters over Jezus, Bijbels, en Ghanese vlaggen, armbanden, pruiken, T-shirts, schoenveters, en dergelijke items kopen. Gisterenavond versloegen de Ghanese Black Starts de Guinese Leeuwen met 2-1. Na het laatste fluitsignaal ging iedereen uit zijn dak: dansende mensen liepen spontaan de straat op, chauffeurs duwden even spontaan hun gaspedaal wat dieper in… Ik hoop dat er niemand gewond raakte na wat The Daily Graphic als een Dream start bestempelde op haar voorpagina: “Sometimes one is temped to believe that God is a Ghanaian, particulary for the way the Black Stars got their MTN Africa Cup of Nations campaign to a flying start with a late match winner by Sulley Muntari, the most celebrated hero of yesterday’s 2-1 victory by the Stars.

De Afrika Cup is mooi meegenomen, maar daarvoor ben ik hier niet. Toen Carin me voor de derde keer in twee dagen tijd een Westerse supermarkt binnenlokte op zoek naar de juiste shampoo, had ik er genoeg van. Donderdagochtend ben ik naar Aflao vertrokken, een kleine stad aan de grens met Togo. Eigenlijk wou ik vooral zo snel mogelijk aan mijn echte werk beginnen: het onderzoeken van het leven in kleine steden. Maar meer daarover in het volgende verslag.
‘t beste,

free

Ps: Tot slot zou ik graag de tisje bedanken voor alle onverwachte, maar desalniettemin hilarische/genante extra bagage in mijn valies. Telkens opnieuw krijg ik er z’n veilig gevoel van…